કેન્યા, ઇથોપિયા, સોમાલિયા સહિત આફ્રિકન દેશોના ઘાસીયા મેદાનોમાં જોવા મળતા ઝિબ્રા તેના શરીર પર એક સરખી કાળી પટ્ટીની પેટર્ન ધરાવનારા પ્રાણી છે.
સસ્તન વર્ગમાં ખરીધારી (perissodactyla) શ્રેણીના ઇક્વિડી કુળનું પ્રાણી. તે આફ્રિકા અને દક્ષિણ સહરાનું વતની છે. ઝીબ્રા, ઘોડા અને ગધેડાં ઇક્વિડી કુળનાં પ્રાણીઓ છે. આથી તેમનામાં ઘણું સામ્ય જોવા મળે છે. ઝીબ્રાની ઊંચાઈ સામાન્ય રીતે 1થી 1.50 મીટર જેટલી હોય છે. તેના કર્ણપલ્લવ લાંબા, કેશવાળી ટૂંકી અને પૂંછડી ભરાવદાર પ્રકારની હોય છે. તેની ત્વચાનો રંગ મુખ્યત્વે સફેદ કે ઝાંખો બદામી, જેના પર કાળા કે બદામી રંગના આડા તેમજ ઊભા પટ્ટા આવેલા હોય છે. આવા પટ્ટાઓ ઉદર અને જાંઘની અંદરના ભાગમાં નહિવત્ જણાય છે. ખૂંધ પરના પટ્ટા પૃષ્ઠ બાજુના પટ્ટા સાથે જોડાયેલા નથી હોતા. ઝીબ્રાની ત્વચા પરની ભાતને આધારે તેની વિવિધ જાતિઓ, ઉપજાતિઓ બને છે. આ પ્રાણીના આવા બાહ્ય દેખાવને કારણે તેને ‘A horse in tiger’s skin’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
WSON Team
કહેવાય છે કે ઝિબ્રાના સફેદ શરીર પર કાળા પટ્ટા છે કે કાળા શરીર પર સફેદ પટ્ટા તે રહસ્ય ઉકલ્યું નથી. દેખાવમાં ખચ્ચર જેવા લાગતા ઝિબ્રાના શરીર પર કાળજીપૂર્વક પેટર્ન કરી હોય તેવા ઊભા કાળા અને સફેદ પટ્ટા તેને ઘાસીયા મેદાનોમાં સંતાઈ જવાની સરળતા ઊભી કરે છે.
આ પ્રાણીની મુખ્યત્વે ચાર જાતિઓ જોવા મળી છે :
(1) Mountain zebra (E. zebra) પર્વતીય ઝીબ્રા,
(2) Burchell’s zebra (E. burchelli) બર્ચેલ ઝીબ્રા,
(3) Grevy’s Zebra (Equus grevyi) ગ્રેવી ઝીબ્રા,
(4) Grant’s zebra (Equus quagga boehmi) ગ્રાન્ટ ઝીબ્રા,
આ ચાર જાતિઓની વિવિધ ઉપજાતિઓ પણ મળી આવે છે. ઝામ્બિયા, અગોલા, મોઝામ્બિક જેવા વિસ્તારો ઝીબ્રાની વિપુલ સંખ્યા ધરાવે છે. પૂર્વ આફ્રિકાના સારંગેટી પાર્ક વિસ્તારમાં આશરે 3 લાખ જેટલી સંખ્યા નોંધાયેલી છે.
WSON Team
આ પ્રાણી સામાન્ય રીતે એકાકી જોવા મળતું નથી, તે ટોળામાં વિચરતું હોય છે. તે શાકાહારી છે. તેના દાંતની રચના ઘોડાના દાંતને મળતી આવે છે. ખરી ધરાવતાં, પ્રાણીનાં ઉપાંગોમાં ત્રીજા નંબરની આંગળી કાર્યક્ષમ હોય છે. આ પ્રાણી કલાકના 60 કિમી.ની ઝડપથી દોડી શકે છે; પરંતુ સિંહ તેનો સહેલાઈથી શિકાર કરી શકે છે. સિંહ માટે તે મનગમતું ભોજન છે. ઝીબ્રા, તેની ચામડીની રક્ષણાત્મક ગોપનીયતાને આધારે, તેનાં દુશ્મન પ્રાણીઓથી સામાન્ય રીતે બચી શકે છે.
આ પ્રાણીની વિવિધ જાતિઓ મેળવવા માટે ઘોડા સાથેના તેના સંકરણપ્રયોગો કરવામાં આવ્યા છે. તેમની વચ્ચે આંતરપ્રજનન દ્વારા ઉદભવેલી સંકર જાત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકી નથી. ઘોડા, ખચ્ચર કે ગધેડાની સરખામણીમાં તે નિર્બળ પુરવાર થઈ. આ પ્રાણીમાં સામાજિકતા હોય છે. પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં ઘોડા અને ઝીબ્રાને સાથે રાખતાં તેઓમાં મૈત્રી કેળવાયેલી જોવા મળી. આવી જ રીતે ખુલ્લાં જંગલોમાં તે જિરાફ, ચોશિંગા કે શાહમૃગના ટોળા સાથે સાહજિકતાથી ભળી જાય છે. કોઈક ર્દષ્ટાંતોમાં પાલતુ ઢોર સાથે પણ ઝીબ્રાનું સાહચર્ય અનુભવાયું છે.
WSON Team
આ પ્રાણીમાં ગર્ભાવધિકાળ 11થી 13 માસનો જોવા મળે છે. શરીરના કદના પ્રમાણમાં ઝીબ્રાનો આ ગર્ભાવધિકાળ પ્રમાણમાં ટૂંકો કહી શકાય, તેનું કારણ તેનો ગ્રીષ્મ વસવાટ છે. ઠંડા પ્રદેશમાં વસતાં પ્રાણીઓમાં ગર્ભાવધિકાળ લાંબો જોવા મળે છે. દરેક ઝિબ્રાની પટ્ટાની પેટર્ન અલગ અલગ હોય છે.
આપણને બધા ઝિબ્રા એક સરખા દેખાય. તેના બચ્ચાં પણ માતાને તરત જ ઓળખી શક્તાં નથી. ઝિબ્રાનું બચ્ચું જન્મ પછી માત્ર પાંચથી દસ મિનિટમાં જ ઊભું થઈ જાય છે અને એક કલાકમાં તે દોડવા લાગે છે. ઝિબ્રા ઘાસ ખાનારૂં પ્રાણી છે. જંગલી હિંસક પ્રાણીઓ તેનો શિકાર કરે છે એટલે દોડવું તેના માટે જરૂરી છે. ઘાસના મેદાનોમાં ઝિબ્રા ટોળામાં રહે છે. દરેક ટોળું પોતાના નક્કી કરેલા વિસ્તારમાં જ રહે છે. ઝિબ્રા પાણી વિના લાંબો સમય ચલાવી લે છે.
WSON Team
આફ્રિકાના જંગલોમાં ઝિબ્રાની વસતિ ઓછી થતી જાય છે. ઝીબ્રાની ઉપર દર્શાવ્યા પ્રમાણેની કેટલીક જાતિઓ પૈકી ગ્રેવી ઝીબ્રા સૌથી મોટા કદનું પ્રાણી છે. તેની ખભા સુધીની ઊંચાઈ 1.75 મીટર હોય છે. તે ખડકાળ વિસ્તારમાં વધુ જોવા મળે છે.
ગુજરાતના પાટનગર ગાંધીનગરમાં ફરી એકવાર દીપડો દેખાતા ફફડાટ ફેલાયો છે. ગાંધીનગરના દહેગામ વિસ્તારમાં દિપડાની દહેશત વચ્ચે લોકોમાં ડરનો માહોલ બનેલો છે.
આ ઘટનામાં આદમખોર દીપડાએ કડજોદરા ગામે બે લોકો પર હુમલો કર્યો છે. હાલ વન વિભાગની ટીમ દીપડાની શોધખોળ હાથ ધરી છે. આ સાથે જ માનવ વસ્તીમાં ઘૂસેલા દીપડાએ 7-8 લોકો પર હુમલો કર્યો હોવાનું જાણવા મળી રહ્યું છે. આ ઘટના વિશે મળતી માહિતી પ્રમાણે, દહેગામ તાલુકામાં કડજોદરા ગામમાં દીપડો આફત બન્યો છે. માનવ વસ્તીમાં ઘૂસેલા દીપડાએ સાત-આઠ લોકો પર હુમલો કર્યો હોવાનું જાણવા મળી રહ્યું છે. ઘટનાને પગલે વન વિભાગની ટીમ ગામમાં પહોંચી છે અને દીપડાને પાંજરે પુરવા કવાયત હાથ ધરવામાં આવી છે.
આદમખોર દીપડાના હુમલાથી ગ્રામજનોમાં ડરનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે. આદમખોર દીપડો લોકોને નિશાન બનાવીને ખેતરમાં છૂપાયો છે. ત્યારે વન વિભાગ ઘટના સ્થળે પહોંચી ગયું છે અને દીપડાની શોધખોળ હાથ ધરી છે. દીપડાના હુમલામાં ઇજાગ્રસ્ત બનેલા લોકોને સારવાર માટે હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યા છે. ઘટનાને પગલે વન વિભાગની ટીમ દોડી આવી હતી અને ગ્રામજનો પાસેથી માહિતી મેળવી દીપડાને પાંજરે પુરવા કવાયત શરૂ કરી છે.
જંગલનો રાજા, સિંહએ પ્રાણી સામ્રાજ્યમાં સૌથી જાજરમાન અને આદરણીય પ્રાણીઓમાંનું એક છે. તેની વિશિષ્ટ માન અને શક્તિશાળી ગર્જના સાથે, સિંહ પ્રાચીન સમયથી મનુષ્યોને આકર્ષિત કરે છે.
જો કે, ઘણા લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે કે સિંહ સરેરાશ કેટલો સમય જીવે છે? જો તમને આ ભવ્ય બિલાડીના કુળના પ્રાણીના આયુષ્ય વિશે જણાવીશું.
જંગલમાં સિંહનું આયુષ્ય:
જંગલમાં સિંહનું સરેરાશ આયુષ્ય મોટા પ્રમાણમાં બદલાઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે જો કે, સિંહો 10 થી 14 વર્ષ જીવે છે જંગલ માં. નર, તેમના મેન્સ માટે નોંધપાત્ર છે, પ્રદેશો અને સાથીઓ માટેના ઝઘડામાંથી મળેલા ઘાને કારણે સરેરાશ 10 વર્ષ જીવે છે.
તેનાથી વિપરિત, માદાઓ અથવા સિંહણ, ઘણી વખત ગૌરવમાં તેમની ભૂમિકાને કારણે થોડા વર્ષો વધુ જીવે છે. તેઓ મુખ્ય શિકારીઓ છે અને સામાન્ય રીતે જૂથની લડાઈમાં ઓછા સામેલ હોય છે, જેના પરિણામે ઓછી ઇજાઓ થાય છે અને વધુ આયુષ્ય મળે છે.
આયુષ્ય: કેદમાં સિંહ
સિંહો માટે કેદમાં જીવન નોંધપાત્ર રીતે અલગ હોઈ શકે છે. પ્રાણી સંગ્રહાલય અને અનામતમાં, આ પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે એ આયુષ્ય 20 થી 25 વર્ષ વચ્ચે. આ મોટા આયુષ્યમાં ફાળો આપતાં ઘણાં પરિબળો છે.
તબીબી સંભાળ: કેદમાં, સિંહોને નિયમિત પશુચિકિત્સા સંભાળની ઍક્સેસ હોય છે, જે મોટી સમસ્યા બનતા પહેલા બીમારીઓ અને ઇજાઓને ઓળખી અને સારવાર કરી શકે છે.
નિયંત્રિત ખોરાક: પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં સિંહોને ખોરાક રાશન મળે છે જે તેમની પોષણની જરૂરિયાતોને સંતોષે છે, બગડેલા ખોરાકથી કુપોષણ અથવા ઝેરના જોખમને ટાળે છે.
સુરક્ષા: અન્ય શિકારી, પ્રાદેશિક સંઘર્ષો અથવા શિકારની ધમકી વિના, બંદીવાન સિંહો જોખમો માટે ઓછા ખુલ્લા હોય છે જે તેમના જીવનને નોંધપાત્ર રીતે ટૂંકાવી શકે છે.
સિંહના આયુષ્યને અસર કરતા પરિબળો:
સિંહની આયુષ્યને અસર કરી શકે તેવા ઘણા પરિબળો છે, જંગલી અને કેદમાં બંને. આ આનુવંશિક ભિન્નતા, રોગો, અકસ્માતો, ખોરાક અને પાણીની ઉપલબ્ધતા વગેરે હોઈ શકે છે.
તણાવ સિંહના જીવનને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. જંગલીમાં, તણાવ ખોરાક અથવા સમાગમ માટેની સ્પર્ધામાંથી આવી શકે છે, જ્યારે કેદમાં ખસેડવા માટે જગ્યાનો અભાવ અને કુદરતી વર્તન પ્રદર્શિત કરવામાં અસમર્થતા ક્રોનિક તણાવ તરફ દોરી શકે છે.
સિંહનું જીવન ચક્ર:
તેના જીવન દરમિયાન, સિંહ વિકાસના ઘણા તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે. જન્મ પછી, સિંહના બચ્ચા અસ્તિત્વ માટે સંપૂર્ણપણે તેની માતા પર નિર્ભર છે. લગભગ ત્રણ મહિનામાં, બચ્ચા ગૌરવને અનુસરવાનું શરૂ કરે છે અને બે વર્ષની ઉંમરે, યુવાન સિંહો સંપૂર્ણ રીતે મોટા થઈ જાય છે. આ બિંદુએ, નર સામાન્ય રીતે ટોળાને પોતાનું શોધવા માટે છોડી દે છે, જ્યારે સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે રહે છે.
સિંહનું આયુષ્ય:
બંદીવાસમાં સિંહોની સાપેક્ષ દીર્ધાયુષ્ય હોવા છતાં, જંગલમાં તેમની પરિસ્થિતિ ઘણી અલગ છે. વસવાટની ખોટ, શિકાર અને માણસો સાથેના સંઘર્ષને કારણે જંગલમાં સિંહોની વસ્તીમાં ઘટાડો થયો છે. પ્રાણીપ્રેમીઓ અને પ્રકૃતિના રક્ષકો તરીકે, જંગલના રાજાના સામ્રાજ્યને જાળવવા માટે કામ કરવાની અમારી જવાબદારી છે, અને તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે તે પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન જંગલી અને કેદમાં જીવી શકે.
આ પ્રતિષ્ઠિત પ્રજાતિ તેના મોટા કદ અને ખરબચડી, બ્રિસ્ટલી કોટ માટે જાણીતી છે.
https://www.akc.org/
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ કૂતરાની એક વિશાળ જાતિ છે જેનો ઇતિહાસ પ્રાચીન સમયથી છે. તેમની ઊંચાઈ, શક્તિ અને ખાનદાની માટે જાણીતા, આ પ્રભાવશાળી રાક્ષસીઓ તેમના મોટા કદ અને જાડા, બરછટ કોટ સાથે પ્રભાવશાળી હાજરી ધરાવે છે. જો કે, તેમના ડરપોક દેખાવ હોવા છતાં, તેઓ સૌમ્ય અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા અને ઉત્તમ કૌટુંબિક સાથીદાર હોવા માટે જાણીતા છે.
આ સમગ્ર લેખમાં, અમે આ જાતિના ઇતિહાસ અને અનન્ય લાક્ષણિકતાઓ, તેના આહાર, રહેઠાણ અને તેના વિશેની વિવિધ જિજ્ઞાસાઓ વિશે ઊંડાણપૂર્વક અન્વેષણ કરીશું.
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડનો ઇતિહાસ
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ્સનો સમૃદ્ધ અને રહસ્યમય ઇતિહાસ છે, જે 2,000 થી વધુ વર્ષો પહેલાની તારીખો. આ શ્વાનોને સેલ્ટ્સ દ્વારા આયર્લેન્ડ લાવવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે, અને ત્યારથી તેઓ વરુ અને અન્ય મોટા પ્રાણીઓનો શિકાર કરવાની તેમની ક્ષમતા માટે પ્રખ્યાત બન્યા છે. ભૂતકાળમાં, તેઓ તેમની શિકાર કરવાની ક્ષમતા અને તેમની પ્રભાવશાળી હાજરી બંને માટે મૂલ્યવાન હતા, અને ઉમરાવો અને રાજાઓમાં લોકપ્રિય પસંદગી હતા.
આ ભવ્ય ભૂતકાળ હોવા છતાં, જાતિ લુપ્ત થવાની નજીક હતી ઇતિહાસમાં ઘણી વખત. XNUMXમી સદીમાં, જ્યોર્જ ઓગસ્ટસ નામના બ્રિટિશ આર્મી ઓફિસરે આ જાતિને બચાવવા માટે સંવર્ધન કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જે સફળ રહ્યો અને આજે આ જાતિના અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર છે.
આઇરિશ વુલ્ફડોગની લાક્ષણિકતાઓ
આ પ્રતિષ્ઠિત જાતિ તેના મોટા કદ અને ખરબચડી, બ્રિસ્ટલી કોટ માટે જાણીતી છે. સુકાઈને તેમની ઊંચાઈ એક મીટર કરતાં વધી શકે છે, જે તેમને બનાવે છે વિશ્વના સૌથી ઊંચા કૂતરા. તેઓ 70-90 કિલો સુધી વજન કરી શકે છે, પરંતુ આ હોવા છતાં, તેઓ સંતુલિત અને ગ્રાફિક છે.
તેના દેખાવ માટે, આ સૌમ્ય વિશાળનું માથું લાંબુ છે અને નાની કાળી આંખો સાથેનો પાતળો ચહેરો છે. આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડનો કોટ બરછટ છે અને તે ગ્રે, કાળો, સફેદ, લાલ અને ટેન સહિત વિવિધ રંગોનો હોઈ શકે છે.
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ સ્વભાવ
તેના મોટા કદ હોવા છતાં, આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ છે તેના મૈત્રીપૂર્ણ અને શાંત પાત્ર માટે જાણીતા છે. તેઓ કુતરા જેટલા ઉમદા છે તેટલા જ નમ્ર છે, જેઓ માનવ સંગતને પ્રેમ કરે છે અને અન્ય પ્રાણીઓ સાથે સારી રીતે મેળવે છે.
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ પાસે એ કહેવાય છે “સોનાનું હૃદય”, કારણ કે તે ભાગ્યે જ આક્રમકતા બતાવે છે. તેમ છતાં તેમનું કદ ડરામણું હોઈ શકે છે, તેઓ ખાસ કરીને બાળકો સાથે સારા હોવાનું જાણીતું છે.
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડનું ખોરાક અને સંભાળ
મોટા કદ અને ચયાપચયને કારણે આ રાક્ષસીઓનો આહાર સાવચેત અને સંતુલિત હોવો જોઈએ. તેમને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા આહાર પ્રદાન કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, પ્રાધાન્ય મોટી જાતિઓ માટે રચાયેલ છે, અને હંમેશા પૂરતું પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે.
ગૂંચવણો અને ગંદકીના નિર્માણને ટાળવા માટે આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડના કોટને નિયમિતપણે બ્રશ કરવાની જરૂર છે. વધુમાં, તેમના કદને કારણે, તેમને ફરવા અને કસરત કરવા માટે પૂરતી જગ્યા પ્રદાન કરવી જરૂરી છે.
આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડની જિજ્ઞાસાઓ
તેમ છતાં તેમનું નામ અન્યથા સૂચવી શકે છે, તેઓ વરુ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ ધરાવતા નથી.
તેમનું કદ તેમને વિશ્વના સૌથી ઊંચા કૂતરા બનાવે છે, જે નાના ટટ્ટુ જેટલી જ ઊંચાઈ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ છે.
તેમની શક્તિ અને કદ હોવા છતાં, તેમની સરેરાશ આયુષ્ય 6 થી 8 વર્ષ છે, જે અન્ય જાતિઓની સરેરાશ કરતા ઘણી ઓછી છે.
એકંદરે, આઇરિશ વુલ્ફહાઉન્ડ એ શ્વાનની ખરેખર અનન્ય જાતિ છે, જેમાં સમૃદ્ધ ભૂતકાળ અને પ્રતિષ્ઠિત હાજરી છે. તેઓ રાક્ષસી વિશ્વના સૌમ્ય વિશાળ છે, મૈત્રીપૂર્ણ અને વિશ્વાસુ ભાવના સાથે જેણે તેમને જાણવાનો વિશેષાધિકાર ધરાવતા લોકો દ્વારા તેમને પ્રિય બનાવ્યા છે.
લુપ્ત થઈ રહેલી ગેંડાની પ્રજાતિઓને બચાવવા માટે દર વર્ષે દર વર્ષે 22મી સપ્ટેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે.
WSON Team
આ અંતર્ગત ગેંડાના કુદરતી રહેઠાણને જાળવવા, વનનાબૂદી રોકવા, ગેંડાના ગેરકાયદે શિકાર અને તેમના ભાગોની હેરફેર રોકવા માટે પગલાં લેવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. વાંચો વિગતે
શિયા ખંડની ત્રણ જાતિઓ પૈકી ભારતીય ગેંડો સૌથી મોટો છે. ખભા આગળ તેની ઊંચાઈ 1.5 મીટર જેટલી હોય છે અને લગભગ 2 મેટ્રિક ટન જેટલું વજન ધરાવે છે. ભારતીય ગેંડો 30 સેમી. લાંબું, કાળા-ભૂરા રંગનું, એક શિંગડું ધરાવે છે. આફ્રિકાના ગેંડા 2 શિંગડાં ધરાવે છે, જે પૈકી આગળનું શિંગડું 60 સેમી. લાંબું હોય છે.
ભારતીય ગેંડાની ચામડી ઉપર ગડીઓ આગળ મૂઠા (ગંડ, knob) જેવા જાડા ભાગો ફેલાયેલા હોય છે; આને કારણે તેની ચામડી ઢાલ જેવી લાગે છે. આ સિવાયની ચામડી તીક્ષ્ણ હથિયાર કે બંદૂકની ગોળીથી વીંધી શકાય છે. ભારતમાં ગેંડા મુખ્યત્વે કાઝીરાંગના અભયારણ્યમાં ભેજવાળા ઘાસનાં મેદાનોમાં જોવા મળે છે. પૂર્વના દેશોમાં ગેંડો પ્રાચીન કાળથી જાણીતો છે. 10,000–12,000 વર્ષ પહેલાંના ગેંડાના શિકારના ખડક પરનાં ચિત્રો ભોપાળ નજીકની ગુફામાંથી મળી આવ્યાં છે. ઈસવી સન પૂર્વેના રોમન સામ્રાજ્યમાં આ ગેંડાનો સરકસમાં ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.
જાવા અને સુમાત્રાના ગેંડા : જાવાના ગેંડા એક શૃંગ ધરાવે છે અને તે બંગાળ, મ્યાનમાર અને દક્ષિણમાં જાવા–સુમાત્રા અને બૉર્નિયો સુધી મળી આવે છે.
WSON Team
સુમાત્રાનો ગેંડો ભારતના અને જાવાના ગેંડા કરતાં કદમાં નાનો હોય છે અને તેને નાક ઉપર બે શૃંગ હોય છે. તે 1.5 મીટર ઊંચો અને એક ટન જેટલું વજન ધરાવે છે. તેના શરીર ઉપર વાળનું આછું આચ્છાદન હોય છે (ખાસ કરીને કાન અને પૂંછડી ઉપર) આ જાતિ મલાયા દ્વીપકલ્પ, જાવા અને સુમાત્રાનાં પર્વતીય જંગલોમાં રહે છે. એશિયા ખંડમાં વન્ય ગેંડાની સંખ્યા 1,650 છે.
WSON Teamઆફ્રિકન ગેંડા :ત્યાં બે જાતના (Race/kind) ગેંડા જોવા મળે છે. તેઓ બે શૃંગ (શિંગડાં) ધરાવે છે. આ ગેંડા કાળા ગેંડા અને સફેદ ગેંડા તરીકે પણ ઓળખાય છે, જોકે બંને ભૂખરા-બદામી રંગના હોય છે. જોકે વાસ્તવિક રીતે કડિયાળા હોઠવાળા ગેંડા અને ચોરસ હોઠવાળા સફેદ ગેંડા તરીકે ઓળખવા વધુ યોગ્ય ગણાશે.
કાળા ગેંડામાં તેનું પહેલું શિંગડું 105 સેમી. જેટલું લાંબું હોય છે અને તે મુખ્યત્વે આત્મરક્ષણ માટે અગર જમીન ખોતરવા માટે વધુ વપરાય છે. સફેદ ગેંડો સૌથી મોટા કદનો ગેંડો છે. તે ખભા આગળથી 1.8 મીટર ઊંચો છે (વધુમાં વધુ) અને 4.5 મીટર લાંબો હોય છે. તેનું વજન લગભગ 3 મેટ્રિક ટન જેટલું થાય છે. માદાનાં શિંગડાં નરનાં શિંગડાં કરતાં વધુ લાંબાં પણ પાતળાં હોય છે. સફેદ ગેંડાનાં શિંગડાંની લંબાઈ 157 સેન્ટિમિટર જેટલી પણ જોવા મળી છે.
WSON Teamભારત સિવાયની ગેંડાની એશિયાઈ જાતિઓ નામશેષ થઈ ચૂકી છે: ગેરકાયદેસરના શિકારને કારણે ભારતીય ગેંડો પણ ભયગ્રસ્ત સ્થિતિમાં મુકાઈ ગયો છે. કેન્યા અને ઝિમ્બાબ્વેમાં ગેંડાના રક્ષણ માટે ખાસ વનસંરક્ષકો રાખવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કાળા ગેંડાના સંરક્ષણ માટે અને તેના વંશની જાળવણી માટે તેને ઑસ્ટ્રેલિયા અને યુ.એસ.માં પુનર્વસવાટ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે.
WSON Teamભારતીય ગેંડાનું શાસ્ત્રીય નામ રહાયનોસિરોસ યુનિકૉર્નિસ છે: જાવાના ગેંડાનું નામ રહાયનોસિરોસ સોંડાઇક્સ છે. સુમાત્રાના ગેંડાનું નામ ડાયસીરોરહાયનસ સુમાટ્રાન્સિસ છે. કાળા ગેંડાનું નામ ડાયસીરોસ બાયકૉનિસ અને સફેદ ગેંડાનું શાસ્ત્રીય નામ સીરેટોથેરિયમ સિમમ છે. આધુનિક ગેંડાના પૂર્વજો બલુચિથેરિયમ હાલના સૌથી મોટા ગેંડા કરતાં પણ મોટા હતા. આ ગેંડાની ઊંચાઈ 5 મીટર હતી અને તેનું આયુષ્ય 50 વર્ષ જેટલું હતું.
WSON Teamગેંડો એક નિરુપદ્રવી પ્રાણી છે:પરંતુ ક્યારેક આક્રમક બનતાં ઊભી પૂંછડીએ ચિત્કાર સાથે ધસી આવે છે. ગેંડાની આંખ ઝીણી હોવાથી તે દૂરની વસ્તુ જોઈ શકતો નથી. અનુકૂળ પવન હોય તો તે મનુષ્યની ગંધ એકાદ કિલોમીટર દૂરથી પારખી શકે છે.
એક માન્યતા મુજબ ગેંડાનું મૂત્ર જંતુનાશક અને શિંગડાં કામોદ્દીપક ગુણધર્મવાળાં હોય છે. આ કારણસર લોકો મોટા પાયા પર ગેંડાની હત્યા કરે છે અને ક્રમશ: ગેંડાની વસ્તી ઓછી થવા માંડી છે. તેથી ગેંડાના સંરક્ષણ માટે ખાસ આરક્ષણ માટે અનામત રક્ષિત રખાલ અને અભયારણ્યોનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
ગેંડો સામાન્યપણે એકલા રહેવું પસંદ કરે છે. જો નર અને માદા એક જ સમયે ગરમીમાં આવે તો બંને સાથે રહે છે. 510થી 570 દિવસ સુધી માતાના શરીરમાં ગર્ભ વિકાસ પામે છે અને પૂર્ણ વિકસિત બચ્ચાંને જન્મ આપે છે. નવજાત શિશુનું વજન આશરે 35થી 50 કિગ્રા. જેટલું હોય છે. જન્મતાંની સાથે જ શિશુ માતાની પાછળ ફરવા માંડે છે.
ભેંસની માફક ગેંડાને કીચડમાં આળોટવું કે કાદવિયા ખાડામાં પડી રહેવું ગમે છે. આમ કરવાથી તેની ચામડી પર ચોંટેલી ઇતડીઓ (ticks) નીકળી જાય છે. બપોરની ગરમીમાં તે વિસામો લે છે. ઘણી વાર તે રાત્રે પણ ખોરાક લેતો હોય છે.
વિશ્વ ગેંડા દિવસ દર વર્ષે 22મી સપ્ટેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર દ્વારા IUCN રેડ લિસ્ટ 2008માં ગેંડાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આમાં તે જીવોનો સમાવેશ થાય છે જે લુપ્ત થવાના આરે છે. ગેંડા એ પૃથ્વી પરના લુપ્ત થયેલા જીવોમાંનો એક છે. ગેંડાઓની દુર્દશા વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે 22 સપ્ટેમ્બરના રોજ વિશ્વ ગેંડા દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. જેથી કરીને તેમને લુપ્ત થવાથી બચાવી શકાય. ઈન્ટરનેશનલ રાઈનો ફાઉન્ડેશન ભારતમાં ગેંડાઓને બચાવવા માટે વિવિધ એજન્સીઓ સાથે કામ કરી રહ્યું છે.
WSON Team
વર્ષ 1990 ના દાયકામાં, આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ગેંડાના અસ્તિત્વને લઈને કટોકટી શરૂ થઈ. 2010 સુધીમાં, આ સમસ્યાએ આફ્રિકામાં દેશવ્યાપી સ્વરૂપ લીધું. આ પછી, આ સંકટે અચાનક ત્યાંના લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. લોકો આ જોખમ વિશે ખુલ્લેઆમ બોલવા લાગ્યા. ગેંડાની આ સ્થિતિ પૃથ્વીના અન્ય ભાગોમાં હતી.
આ પછી તે લુપ્ત થઈ ગયો અને તે દિવસોમાં સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર 30,000 ગેંડા જ જીવિત રહ્યા. આ પછી, વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ – દક્ષિણ આફ્રિકાએ લુપ્ત થતા ગેંડાને બચાવવા અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે વિશ્વ ગેંડા દિવસની ઉજવણી કરવાની જાહેરાત કરી. 2011 માં, લિસા જેન કેમ્પબેલ નામની એક મહિલાએ તેના પાડોશી રિશ્જાને એક પત્ર/મેલ લખ્યો, જે એક ગેંડા પ્રેમી છે, જેમાં વિશ્વમાં ગેંડાની ઓછામાં ઓછી પાંચ પ્રજાતિઓ જોવાની તેણીની ઇચ્છા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ બંને મહિલાઓ વચ્ચેનો સંવાદ અને તેમની ઈચ્છાઓ વિશ્વ ગેંડા દિવસના રૂપમાં ગેંડાના સંરક્ષણ તરફ એક પગથિયું સાબિત થઈ.
WSON Team
ભારતમાં 2900 થી વધુ ગેંડાઓનું ઘર છે. તે એશિયામાં જોવા મળતો એકમાત્ર સસ્તન પ્રાણી છે, જેને 2008માં ઈન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર દ્વારા લુપ્તપ્રાય અથવા સંવેદનશીલ શ્રેણીમાં સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે. તે એકમાત્ર મોટી સસ્તન પ્રજાતિ છે જેને 2008 માં IUCN રેડ લિસ્ટમાં લુપ્તપ્રાયથી સંવેદનશીલમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. મતલબ કે યુનિકોર્ન લુપ્ત થવાની આરે છે. તેના સંરક્ષણ માટે અર્થપૂર્ણ પહેલ કરવી જોઈએ. વિશ્વમાં ગેંડાની પાંચ પ્રજાતિઓ છે જે આફ્રિકા અને એશિયામાં જોવા મળે છે. ઈન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર દ્વારા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓની યાદીમાં તેમનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
વર્ષ 2023 માં વિશ્વમાં કેટલા ગેંડા બાકી છે:?
WSON Team
વિશ્વમાં ગેંડાઓની અંદાજિત સંખ્યા 27,000 થી ઓછી છે. ઇન્ટરનેશનલ રાઇનો ફાઉન્ડેશન દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પાંચ પ્રજાતિઓ માટેના સંરક્ષણ પ્રયાસોની સકારાત્મક અસર થઈ રહી છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગેંડાઓની સૌથી વધુ સંખ્યા છે. જેનો અંદાજ 15,000 થી વધુ છે. 45 વર્ષમાં પહેલીવાર 2022માં આસામમાં એક પણ ગેંડાનો શિકાર થયો નથી. જ્યારે વર્ષ 2013 અને 2014માં 27 ગેંડાનો શિકાર કરવામાં આવ્યો હતો. 2023માં શિકારના બે કેસ નોંધાયા છે.
